അന്വേഷണം വാർത്തകൾ ലഭിക്കാന് വാട്സാപ്പ് ചാനലില് ചേരൂ.പഞ്ചാബ് ഇന്ന് സഹരി മാഫിയകളുടെ കൈയ്യിലാണ്. ഹെറോയിന് തുടങ്ങി കിട്ടാവുന്ന എല്ലാവിധ മയക്കു മരുന്നുകളും സുലഭമായി കിട്ടുന്ന ഇടമാണിവിടം. മയക്കുമരുന്നിനെതിരേ സര്ക്കാര് എന്തു ചെയ്യുന്നു എന്നു ചോദിക്കരുത്. അത്തരം ചോദ്യങ്ങള് സര്ക്കാര് വിരുദ്ധവും ശിക്ഷാര്ഹവുമാണെന്നാണ് പഞ്ചാബ് സര്ക്കാരിന്റെ വാറോല. ചോദ്യം ചെയ്തവര് സ്വയം ജീവനൊടുക്കേണ്ട സ്ഥിതിയിലാണ്. ഇല്ലെങ്കില് കാരാഗ്രഹ വാസമോ, മാനഹാനിയോ സംഭവിച്ചേക്കാം. ഇതു ഭയന്ന് ലഹരിക്കടിമയായ മക്കളുടെ മാതാപിതാക്കള് നിശബ്ദരായിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. മാധ്യമങ്ങള്ക്കും ലഹരിക്കെതിരേയോ, ലഹരി മാഫിയകള്ക്കെതിരേയോ ഒരക്ഷരം മിണ്ടാന് പാടില്ലെന്നാണ് തിട്ടൂരം.
അത്തരം എഴുത്തുകളെ കൊല്ലുകയോ, ലേഖരകരെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്യുന്നുണ്ടെന്നുമാണ് പഞ്ചാബിലെ ജനങ്ങള് രഹസ്യമായി പറയുന്നത്. ഇതിന് നിരവധി ഉദാഹരണങ്ങള് ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചു കൊണ്ട് ദി റിപ്പോര്ട്ടേഴ്സ് കളക്ടീവ് എന്ന ഓണ്ലൈന് ചാനല് അന്വേഷണം നടത്തി പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അവരുടെ ഈ റിപ്പോര്ട്ടിന്മേല് നടപടി എന്നാണ് ഉണ്ടാവുകയെന്ന് കാത്തിരിക്കകുയാണ്. എങ്കിലും സത്യം വിളിച്ചു പറയാതെ നിര്വാഹമില്ലല്ലോ. പഞ്ചാബിന്റെ വിവിധ ജില്ലകളില് പിടിിമുറുക്കിയ ഡ്രഗ് മാഫിയയ്ക്ക് സര്ക്കാരിന്റെ മന്ത്രിമാരുടെയും പിന്തുണയുണ്ടെന്നതില് തര്ക്കമില്ല. സെപ്റ്റംബര് 6-ന് സംഗ്രൂര് ജില്ലയില് നടന്ന ഒരു പൊതുയോഗത്തില്, പഞ്ചാബ് ധനമന്ത്രിയും ആം ആദ്മി പാര്ട്ടി (AAP) നേതാവുമായ ഹര്പാല് സിംഗ് ചീമയ്ക്ക് മുന്നില് ഗുല്സാര് സിംഗ് എഴുന്നേറ്റുനിന്നു.
47 വയസ്സുകാരനായ ദളിത് വിഭാഗക്കാരനും ദിവസവേതനക്കാരനുമായ അദ്ദേഹം ഒരു ചോദ്യം ഉന്നയിച്ചു: തന്റെ ഗ്രാമമായ ടൂര് ബഞ്ചാരയില് ‘ചിറ്റ’ (ഹെറോയിന്) എന്തുകൊണ്ട് ഇത്ര എളുപ്പത്തില് ലഭ്യമാകുന്നു?. ഗാധമായ വേദനയില് നിന്നാണ് അദ്ദേഹം സംസാരിച്ചത്. തന്റെ മകന് ലഹരിക്ക് അടിമയാണെന്നും, ആ ശീലം നിലനിര്ത്താനായി വീട്ടിലെ സാധനസാമഗ്രികള് വിറ്റുതീര്ത്തെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. പിറ്റേദിവസം, പഞ്ചായത്ത് അംഗങ്ങള് ഗുല്സാര് സിംഗിനെ വിളിപ്പിക്കുകയും മന്ത്രിയോട് ചോദ്യം ചോദിച്ചതിന് മാപ്പ് പറയാന് ആവശ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തതായി പറയപ്പെടുന്നു. അപമാനിതനായ അദ്ദേഹം വിഷം കഴിച്ച് ജീവനൊടുക്കി. മരിക്കുന്നതിന് മുമ്പ്, താന് മരിച്ചാല് മന്ത്രി ചീമയും പഞ്ചായത്ത് അംഗങ്ങളുമാണ് ഉത്തരവാദികളെന്ന് ഗുല്സാര് ഒരു വീഡിയോയില് വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു.
നാല് ആശുപത്രികളില് മാറിമാറി ചികിത്സ തേടിയെങ്കിലും ഒടുവില് അദ്ദേഹം മരണമടഞ്ഞു. എഫ്ഐആറില് (FIR) ചീമയെ പ്രതിയാക്കിയിരുന്നില്ല. പകരം, പട്ടികജാതി/പട്ടികവര്ഗ നിയമപ്രകാരം ഗുല്സാര് സിംഗിന്റെ കുടുംബത്തിന് ജോലിയും നഷ്ടപരിഹാരവും വാഗ്ദാനം ചെയ്തതായി റിപ്പോര്ട്ടുകളുണ്ട്. തുടര്ന്ന്, ആത്മഹത്യയില് മന്ത്രിക്ക് പങ്കില്ലെന്ന് കുടുംബം നിലപാടെടുത്തു. എന്നാല് പിന്നീട് കുടുംബം നിലപാട് മാറ്റി, ചീമയെ ജയിലിലടയ്ക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടു. കനത്ത പോലീസ് സന്നാഹത്തിനിടയില് ഗുല്സാറിന്റെ മൃതദേഹം സര്ക്കാര് നിര്ബന്ധപൂര്വ്വം സംസ്കരിച്ചുവെന്നും അവര് ആരോപിച്ചു. ഈ മാസം നടന്ന മറ്റൊരു സംഭവത്തില്, ലഹരിമരുന്ന് വിപത്തിനെ സര്ക്കാര് കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന രീതിയെ ചോദ്യം ചെയ്തുകൊണ്ട് പഞ്ചാബ് മുഖ്യമന്ത്രി ഭഗവന്ത് മന്നിന്റെ പൊതുയോഗത്തില് കറുത്ത കൊടി ഉയര്ത്തിയ ഒരാളെ കസ്റ്റഡിയിലെടുക്കുകയും പീഡിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.
കഴിഞ്ഞ വര്ഷം മാര്ച്ച് 1ന്, ‘യുദ്ധ് നാഷിയാന് വിരുദ്ധ്’ (ലഹരിക്കെതിരായ യുദ്ധം) എന്ന പ്രചാരണത്തിലൂടെ മൂന്ന് മാസത്തിനുള്ളില് പഞ്ചാബിനെ ലഹരിമുക്തമാക്കുമെന്ന് എഎപി സര്ക്കാര് വലിയ അവകാശവാദത്തോടെ പ്രഖ്യാപിച്ചിരുന്നു; മൂന്ന് വര്ഷത്തിനിടെ ഇത്തരത്തില് പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ട നാലാമത്തെ സമയപരിധിയായിരുന്നു അത്. പ്രതീക്ഷിച്ചതുപോലെ തന്നെ, ആ വാഗ്ദാനം വലിയൊരു അളവിലും നിറവേറ്റപ്പെട്ടില്ല. പഞ്ചാബ് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് അടുത്തിരിക്കെ, സത്യം വിളിച്ചുപറയുന്നവരെ നിശബ്ദരാക്കാനാണ് സംസ്ഥാന സര്ക്കാര് ശ്രമിക്കുന്നത്. പഞ്ചാബില്, ലഹരിമരുന്ന് വിപത്തിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നത് സര്ക്കാരില് നിന്നും അതിന്റെ ഏജന്സികളില് നിന്നും പ്രശ്നങ്ങള് ക്ഷണിച്ചുവരുത്തിയേക്കാം. മാധ്യമപ്രവര്ത്തകന് മനിന്ദര്ജീത് സിംഗ് സിദ്ധുവിന് ഇക്കാര്യം നേരിട്ട് ബോധ്യപ്പെട്ടതാണ്.
ഇത് സിദ്ധുവിന്റെ കഥയാണ്. ഒപ്പം, ‘ചിറ്റ’യുടെ പിടിയിലമര്ന്ന പഞ്ചാബിന്റെയും, മാധ്യമങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുകയോ സെന്സര് ചെയ്യുകയോ ചെയ്യുന്ന ശീലം വളര്ത്തിയെടുത്ത ദുര്ബലമായ ഒരു സര്ക്കാരിന്റെയും കഥയാണിത്. എഎപി (AAP) സര്ക്കാരിന്റെ കാലത്ത് മാധ്യമങ്ങള്ക്ക് മേല് ഏര്പ്പെടുത്തിയ നിയന്ത്രണങ്ങളുടെയും സെന്സര്ഷിപ്പിന്റെയും 50-ലധികം സംഭവങ്ങള് ‘ദ റിപ്പോര്ട്ടേഴ്സ് കളക്ടീവ്’ (The Reporters’ Collective) രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്; എഫ്ഐആറുകള്, പകര്പ്പവകാശ ലംഘന ആരോപണങ്ങള് (copyright strikes), പോലീസ് റെയ്ഡുകള്, സര്ക്കാരിനെ വിമര്ശിക്കുന്ന വാര്ത്താ റിപ്പോര്ട്ടിംഗിന് തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കല് എന്നിവ ഇതില് ഉള്പ്പെടുന്നു. ലഹരിമരുന്ന് ഭീഷണിയെക്കുറിച്ച് വീഡിയോ റിപ്പോര്ട്ട് തയ്യാറാക്കിയതിനെത്തുടര്ന്ന്, ലഹരിക്ക് അടിമയെന്ന് സംശയിക്കപ്പെടുന്ന ഒരാളുടെ ആത്മഹത്യയ്ക്ക് പ്രേരിപ്പിച്ചു എന്നാരോപിക്കപ്പെട്ട സിദ്ധു എന്ന വ്യക്തിയെക്കുറിച്ചാണ് ഈ റിപ്പോര്ട്ട് പ്രതിപാദിക്കുന്നത്.
- മുക്ത്സറില്
പഞ്ചാബ് മന്ത്രി ഗുര്മീത് സിംഗ് ഖുഡിയന്റെ ഗ്രാമമായ ശ്രീ മുക്ത്സര് സാഹിബ് ജില്ലയിലെ ഖുഡിയന് ഗുലാബ് സിംഗില് നിലനില്ക്കുന്ന മയക്കുമരുന്ന് ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ച് മാധ്യമപ്രവര്ത്തകന് മനിന്ദര്ജീത് സിംഗ് സിദ്ധു ഓഗസ്റ്റ് 17-ന് ഒരു വീഡിയോ റിപ്പോര്ട്ട് പുറത്തുവിട്ടു. ലാംബിയില് നിന്നുള്ള ആദ്യവട്ട എം.എല്.എയും ആം ആദ്മി പാര്ട്ടി (AAP) നേതാവുമായ ഖുഡിയന്, 2022-ലെ നിയമസഭാ തിരഞ്ഞെടുപ്പില് ശിരോമണി അകാലിദള് നേതാവ് പ്രകാശ് സിംഗ് ബാദലിനെ പരാജയപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. ഖുഡിയന് ഗ്രാമത്തില് നിന്ന് ഏകദേശം 15 കിലോമീറ്റര് അകലെയാണ് ബാദല് കുടുംബത്തിന്റെ വസതി.
- ഖുഡിയന് ഗുലാബ് സിംഗ് ഗ്രാമത്തില് നിന്നുള്ള മനിന്ദര്ജീത് സിംഗ് സിദ്ധുവിന്റെ റിപ്പോര്ട്ട്.
‘ചിറ്റ’ (chitta) എന്ന മയക്കുമരുന്ന് ഉപയോഗത്തിന് ഉപയോഗിക്കുന്ന സിറിഞ്ചുകള്, സൂചികള്, ഫോയില് പേപ്പറുകള്, കുപ്പി അടപ്പുകള്, പോളിത്തീന് ബാഗുകള് എന്നിവ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ഒരു ധര്മ്മശാല (കമ്മ്യൂണിറ്റി ഹാള്). താന് അഭിമുഖം നടത്തുന്ന ഗ്രാമീണര്തന്നെ മയക്കുമരുന്ന് ലഹരിക്ക് അടിമകളാണെന്ന് സിദ്ധു തുടക്കത്തില് തന്നെ വ്യക്തമാക്കിയിരുന്നു. ‘ഇത് മന്ത്രിയുടെ ഗ്രാമമാണ്. ഇവിടെ നിങ്ങള്ക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളത്ര [ചിറ്റ] ഉപയോഗിക്കാം. ‘ഗബ’ (opioid ഉപയോഗിക്കുന്നവര് ദുരുപയോഗം ചെയ്യുന്ന Pregabalin ഗുളികകള്) മിഠായി പോലെ കിട്ടും, എത്ര വേണമെങ്കിലും വാങ്ങാം. യാതൊരു തടസ്സവുമില്ല,’ ഗ്രാമീണരിലൊരാള് സിദ്ധുവിനോട് പറഞ്ഞു.
പഞ്ചാബില് ഹെറോയിനെ സൂചിപ്പിക്കാന് സാധാരണയായി ഉപയോഗിക്കുന്ന ‘ചിറ്റ’ എന്ന ലഹരിമരുന്ന് കാരണം 25 യുവാക്കള് മരിച്ചതായി ഗ്രാമീണര് ക്യാമറയ്ക്ക് മുന്നില് വെളിപ്പെടുത്തി. അവരില് ഒരാള്, ‘ചിന്ത’ (Chhinda) ഉള്പ്പെടെയുള്ള ഗ്രാമത്തിലെ നാല് യുവാക്കള് ചിറ്റ വില്ക്കുന്നതായി ആരോപിച്ചു. ഒരു ദിവസത്തിന് ശേഷം, ‘ചിന്ത’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന സുഖ്ജിന്ദര് സിംഗിനെ സ്വന്തം വീട്ടില് മരിച്ച നിലയില് കണ്ടെത്തി. ആത്മഹത്യാ പ്രേരണാക്കുറ്റം ചുമത്തി മാധ്യമപ്രവര്ത്തകനായ സിദ്ധുവിനും അദ്ദേഹം അഭിമുഖം നടത്തിയ മറ്റ് അഞ്ച് പേര്ക്കുമെതിരെ പോലീസ് കേസെടുത്തു. ഭാരതീയ ന്യായ സംഹിതയിലെ സെക്ഷന് 108 പ്രകാരം 10 വര്ഷം വരെ തടവ് ലഭിക്കാവുന്ന കുറ്റമാണിത്. ഏകദേശം 10 ദിവസത്തിന് ശേഷം സിദ്ധുവിന് മുന്കൂര് ജാമ്യം ലഭിച്ചു; മരിച്ചയാളുമായോ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബാംഗങ്ങളുമായോ സിദ്ധുവിന് ‘യാതൊരു പരിചയവുമില്ല’ എന്ന് സെഷന്സ് കോടതി നിരീക്ഷിച്ചു.
ബാക്കിയുള്ളവരില് ഒരാളെ മാത്രമേ പിന്നീട് അറസ്റ്റ് ചെയ്തുള്ളൂ. പോലീസ് കസ്റ്റഡിയില് നിന്ന് സിദ്ധുവിന് രക്ഷപ്പെടാനായേക്കാം, എന്നാല് പഞ്ചാബില് മയക്കുമരുന്ന് ദുരുപയോഗം എത്രത്തോളം വ്യാപകമാണെന്ന് തുറന്നുകാട്ടിയതിന് ഇപ്പോള് നീണ്ട നിയമപോരാട്ടമാണ് അദ്ദേഹത്തെ കാത്തിരിക്കുന്നത്. ‘സിദ്ധു എന്ന ഡിജിറ്റല് മാധ്യമപ്രവര്ത്തകനെ’ പഞ്ചാബ് പോലീസ് ‘സിദ്ധു എന്ന കുറ്റാരോപിതനായ വ്യക്തി’യാക്കി മാറ്റിയിരിക്കുന്നു. മയക്കുമരുന്ന് ദുരുപയോഗം, വെള്ളപ്പൊക്കം, പോലീസ് അതിക്രമങ്ങള്, കര്ഷക സമരം, സര്ക്കാര് പരസ്യങ്ങള്ക്കായുള്ള ചെലവ് തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളില് എഎപി (AAP) സര്ക്കാരിനെയോ അതിന്റെ പ്രതിനിധികളെയോ സിദ്ധു ചോദ്യം ചെയ്യുന്നത് ഇതാദ്യമായല്ല. സംസ്ഥാന സര്ക്കാരിന്റെ നടപടികള്ക്ക് അദ്ദേഹം ഇരയാകുന്നതും ഇതാദ്യമായല്ല.
ഇരുപത് ലക്ഷത്തിലധികം ഫോളോവേഴ്സുള്ള ‘ലോക് ആവാസ് ടിവി’ (Lok Awaz TV) എന്ന സോഷ്യല് മീഡിയ വാര്ത്താ പ്ലാറ്റ്ഫോം നടത്തുന്ന സിദ്ധു, ഭരണകക്ഷിയായ എഎപി സര്ക്കാരിനെതിരായ വിമര്ശനാത്മക റിപ്പോര്ട്ടിംഗിന്റെ പേരില് പലതവണ നിയമനടപടികള് നേരിട്ടിട്ടുണ്ട്. പകര്പ്പവകാശ ലംഘനമെന്നാരോപിച്ച് (copyright strikes) ‘ലോക് ആവാസ് ടിവി’യുടെ ഫേസ്ബുക്ക് പേജ് നിയമവിരുദ്ധമായി നീക്കം ചെയ്യാന് എഎപി നടപടിയെടുത്തിരുന്നു. സമരം ചെയ്യുന്ന കര്ഷകര്ക്കെതിരായ പോലീസ് അതിക്രമങ്ങളെക്കുറിച്ച് റിപ്പോര്ട്ട് ചെയ്തതിന് പിന്നാലെ, 2025 മാര്ച്ചില് സിദ്ധുവിന്റെ രണ്ടാമത്തെ ഫേസ്ബുക്ക് പേജും പഞ്ചാബ് പോലീസ് നീക്കം ചെയ്യിച്ചു.
അതിനുമുമ്പ്, 2025 ഡിസംബറില്, മുഖ്യമന്ത്രി മന്നിന്റെ ഹെലികോപ്റ്റര് ദുരുപയോഗം ചെയ്തെന്നാരോപിച്ചുള്ള വാര്ത്ത റിപ്പോര്ട്ട് ചെയ്തതിന് അദ്ദേഹത്തിനെതിരെ എഫ്ഐആര് (FIR) രജിസ്റ്റര് ചെയ്തിരുന്നു. പിന്നീട് ഹൈക്കോടതി ഈ അന്വേഷണം സ്റ്റേ ചെയ്തു. സിദ്ധു എങ്ങനെയാണ് ഈ കുരുക്കില് അകപ്പെട്ടതെന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നതിനായി ‘ദി കളക്റ്റീവ്’ (The Collective) ഖുദിയാന് ഗുലാബ് സിംഗ് ഗ്രാമം സന്ദര്ശിച്ചു.
- ഖുദിയാന് ഗുലാബ് സിംഗ് ഗ്രാമത്തില്…
സിദ്ധുവിനെതിരെ പോലീസ് ചുമത്തിയ ദുര്ബലമായ കേസ് വലിയ പ്രയാസമില്ലാതെ തന്നെ പൊളിയാന് തുടങ്ങി. മരിച്ചയാളുടെ പിതാവായ സരബ്ജിത് സിംഗ് നല്കിയ എഫ്ഐആറിനെ (FIR) അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതായിരുന്നു ആ കേസ്. മകന് മരിച്ച് പിറ്റേദിവസം, അതായത് ഓഗസ്റ്റ് 19-ന്, സരബ്ജിത് രണ്ട് മുന് പഞ്ചായത്ത് ഉദ്യോഗസ്ഥര്ക്കൊപ്പം ലാംബി പോലീസ് സ്റ്റേഷനിലെത്തി തന്റെ മൊഴി രേഖപ്പെടുത്തി. പത്രപ്രവര്ത്തകനും മറ്റുള്ളവരും ചേര്ന്ന് തന്നെ അപകീര്ത്തിപ്പെടുത്തിയെന്ന് സുഖ്ജിന്ദര് (അപരനാമം: ചിന്ദ) തന്റെ പിതാവായ സരബ്ജിതിനെ അറിയിച്ചിരുന്നതായി എഫ്ഐആറില് പറയുന്നു. ‘ഓഗസ്റ്റ് 18-ന് ഉച്ചയ്ക്ക് ഒരു മണിയോടെ, വൈറലായ വീഡിയോ തന്നെ അപകീര്ത്തിപ്പെടുത്തിയെന്ന് എന്റെ മകന് സുഖ്ജിന്ദര് സിംഗ് (ചിന്ദ) എന്നോട് പറഞ്ഞു. അതുകൊണ്ടാണ് അവന് ഇനി ജീവിക്കാന് ആഗ്രഹമില്ലാതിരുന്നത്,’ സരബ്ജിത് തന്റെ മൊഴിയില് വ്യക്തമാക്കി.
തുടര്ന്ന് ഉച്ചയ്ക്ക് 1.30-നും 3.30-നും ഇടയിലുള്ള സമയത്ത് സുഖ്ജിന്ദര് തൂങ്ങിമരിച്ചു. അതേ ദിവസം വൈകുന്നേരം ആറുമണിയോടെ കുടുംബാംഗങ്ങള് അവന്റെ മൃതദേഹം സംസ്കരിച്ചു. പിറ്റേദിവസം വൈകുന്നേരം 4.48-നാണ് പോലീസിനെ വിവരം അറിയിച്ചതെന്ന് എഫ്ഐആറില് രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
ആത്മഹത്യയുള്പ്പെടെയുള്ള അസ്വാഭാവിക മരണങ്ങളുടെ കാര്യത്തില്, സംഭവസ്ഥലത്ത് വെച്ച് തന്നെ ഒരു റിപ്പോര്ട്ട് (ഇന്ക്വസ്റ്റ് റിപ്പോര്ട്ട്) തയ്യാറാക്കി എക്സിക്യൂട്ടീവ് മജിസ്ട്രേറ്റിന് സമര്പ്പിക്കാന് പോലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥന് ബാധ്യതയുണ്ട്. ഭാരതീയ നാഗരിക് സുരക്ഷാ സംഹിത (BNSS)-യിലെ സെക്ഷന് 194(1) പ്രകാരം, മരണകാരണമായേക്കാവുന്ന മുറിവുകള്, അസ്ഥി ഒടിവുകള്, ചതവുകള്, മറ്റ് പരിക്കിന്റെ അടയാളങ്ങള് എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള വിശദാംശങ്ങള് ഈ റിപ്പോര്ട്ടില് ഉള്പ്പെടുത്തേണ്ടതുണ്ട്.
ഈ കേസില്, ഇന്ക്വസ്റ്റോ പോസ്റ്റ്മോര്ട്ടമോ നടത്താതെയാണ് ചിന്ദയുടെ മൃതദേഹം സംസ്കരിച്ചത്. കൂടാതെ, കുറ്റകൃത്യം നടന്ന സ്ഥലത്തെ സാഹചര്യങ്ങളില് മാറ്റം വരുത്തുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഒരാള് ആത്മഹത്യ ചെയ്തതാണെന്നും, മറ്റാരെങ്കിലും അതിലേക്ക് അയാളെ പ്രേരിപ്പിച്ചതാണെന്നും സ്ഥിരീകരിക്കുന്നതിന് എന്ത് തെളിവുകളും രേഖകളുമാണ് ആവശ്യമെന്ന് മനസ്സിലാക്കാന് ഞങ്ങള് പഞ്ചാബിലെ മുതിര്ന്ന അഭിഭാഷകരുമായി സംസാരിച്ചു.
‘അസ്വാഭാവിക മരണക്കേസുകളില് ഇന്ക്വസ്റ്റ് റിപ്പോര്ട്ടാണ് ഏറ്റവും നിര്ണ്ണായകമായ ഘടകം. കേസ് മുഴുവന് അതിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയാണ് നീങ്ങുന്നത്,’ പഞ്ചാബ്-ഹരിയാന ഹൈക്കോടതിയിലെ അഭിഭാഷകനായ ലവ്നീത് താക്കൂര് പറഞ്ഞു. ആ യുവാവ് ആത്മഹത്യ ചെയ്തതാണോ എന്ന് വ്യക്തമല്ലാത്ത സാഹചര്യത്തില്, തെളിവ് നശിപ്പിച്ചതിന് പോലീസ് കേസെടുക്കുകയായിരുന്നു വേണ്ടതെന്ന് ഹൈക്കോടതിയിലെ മുതിര്ന്ന അഭിഭാഷകനായ രവീന്ദര് സിംഗ് ധുല് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.
ഹരിയാനയുടെ മുന് അഡീഷണല് അഡ്വക്കേറ്റ് ജനറലായ ധുല്, ഈ കേസില് നിയമപരമായ പല പോരായ്മകളും ഉണ്ടെന്ന് ‘ദി കളക്റ്റീവി’നോട് പറഞ്ഞു. പോസ്റ്റ്മോര്ട്ടം നടത്താത്തതിനാല് മരണകാരണം ഉറപ്പിക്കാനാവില്ല; കൂടാതെ, മരിച്ചയാളെ ആ മാധ്യമപ്രവര്ത്തകന് പരിചയമില്ലാത്തതിനാല് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാഗത്തുനിന്ന് ‘സജീവമായ പ്രേരിപ്പിക്കല്’ (active instigation) ഉണ്ടായിട്ടില്ലെന്നും ധുല് വ്യക്തമാക്കി. മരിച്ച സുഖ്ജിന്ദറിന്റെ വീട് ഞങ്ങള് സന്ദര്ശിച്ചു. ദളിത് വിഭാഗത്തില്പ്പെട്ട ആ കുടുംബത്തിന്റേത് രണ്ട് മുറികള് മാത്രമുള്ള, അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങള് മാത്രമുള്ള ഒരു വീടാണ്. സര്ക്കാര് പദ്ധതി പ്രകാരം നിര്മ്മിച്ചതാണെങ്കിലും അറ്റകുറ്റപ്പണികള് ആവശ്യമായ അവസ്ഥയിലായിരുന്നു അത്; സിമന്റ് തറയില് വിള്ളലുകള് വീണിരുന്നു, ഭിത്തിയിലെ പെയിന്റ് അടര്ന്നുപോവുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ചരിഞ്ഞുനില്ക്കുന്ന ഒരു ഫാന്, സാധനങ്ങള് സൂക്ഷിക്കുന്ന ഒരു പെട്ടി, രണ്ട് കട്ടിലുകള്, പൊടിപിടിച്ച പാത്രങ്ങള്, സിലിണ്ടറില്ലാത്ത ഗ്യാസ് സ്റ്റൗ എന്നിവയൊഴിച്ചാല് വീട് ഏതാണ്ട് ശൂന്യമായിരുന്നു.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ അമ്മ ബല്ജീത് കൗര് ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞു: ‘ആ വീഡിയോയ്ക്ക് ശേഷം അവന് അസ്വസ്ഥനായിരുന്നു… പോലീസ് തന്നെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമെന്ന് അവന് ഭയപ്പെട്ടു. പോലീസ് കേസില് നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാന് കൈക്കൂലി നല്കാനായി നമുക്ക് വീട് വില്ക്കാമെന്ന് ഞാന് അവനോട് പറഞ്ഞിരുന്നു.’ എന്തുകൊണ്ടാണ് പോസ്റ്റ്മോര്ട്ടം നടത്താതിരുന്നതെന്ന് ഞങ്ങള് ചോദിച്ചു. ആശുപത്രിയില് വെച്ച് മൃതദേഹം വികൃതമാക്കപ്പെട്ടതിനാലാണ് (mutilation) അതിന് മുതിരാതിരുന്നതെന്ന് കൗര് അവകാശപ്പെട്ടു. പഞ്ചായത്തിലെ മുന് ജനപ്രതിനിധികളായ അതേ രണ്ടുപേര്ക്കൊപ്പം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവും നിശബ്ദനായി ഞങ്ങളുടെ സംഭാഷണം കേട്ടിരുന്നു. തുടര്ന്ന് ആ രണ്ട് മുന് പഞ്ചായത്ത് അംഗങ്ങള് സംഭാഷണം ഏറ്റെടുത്തു. കൃഷിമന്ത്രി ഗുര്മീത് സിംഗ് ഖുഡിയാനെ അപകീര്ത്തിപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമമായിരുന്നു ആ വീഡിയോ എന്ന് അവര് അവകാശപ്പെട്ടു.
ഗ്രാമത്തിലെ നൂറ് യുവാക്കളില് ഒന്നോ രണ്ടോ പേര് മാത്രമേ ‘ചിറ്റ’ (മയക്കുമരുന്ന്) ഉപയോഗിക്കാറുള്ളൂ. വീഡിയോയില് കാണപ്പെട്ടവര് സിദ്ധു തന്നെ ചിത്രീകരിച്ചവരാണ്. സംഭാഷണം തുടങ്ങി കുറച്ച് മിനിറ്റുകള്ക്കുള്ളില്, ഖുഡിയാന്റെ മാധ്യമകാര്യ ചുമതലയുള്ള മോഹിത് സോണി എന്നൊരാള് കൂടി ഞങ്ങളോടൊപ്പം ചേര്ന്നു. അദ്ദേഹം സ്വയം ഒരു മാധ്യമപ്രവര്ത്തകനായാണ് പരിചയപ്പെടുത്തിയത്. എന്നാല് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചോദ്യങ്ങള് ‘ദി റിപ്പോര്ട്ടേഴ്സ് കളക്ടീവി’നെ (The Reporters’ Collective) കുറിച്ച് മാത്രമായിരുന്നു. ഡല്ഹിയില് നിന്ന് ഇത്രയും ദൂരം എന്തിനാണ് വന്നതെന്ന് അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു. ഞങ്ങള് സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഫോണ് രണ്ടുതവണ ബെല്ലടിച്ചു; കോളര് ഐഡിയില് ‘Agriculture Ministry’ (കൃഷി മന്ത്രാലയം) എന്ന് തെളിഞ്ഞത് ഞങ്ങള് ശ്രദ്ധിച്ചു. മാധ്യമരംഗത്തെ വിമര്ശകരെ നിശബ്ദരാക്കാന് എഎപി (AAP) സര്ക്കാര് സ്വീകരിക്കുന്ന നിയമവിരുദ്ധമായ രീതികളെക്കുറിച്ച് ഞങ്ങള് നേരത്തെ നടത്തിയ റിപ്പോര്ട്ടിംഗിനെക്കുറിച്ച് അറിഞ്ഞപ്പോള്, ഗ്രാമത്തിലെ അന്തരീക്ഷം വഷളാക്കിയതിന് ഞങ്ങളെ ഉത്തരവാദികളാക്കിയേക്കാമെന്ന് അദ്ദേഹം ‘മുന്നറിയിപ്പ്’ നല്കി.
അന്ന് നേരത്തെ പ്രാദേശിക ധര്മ്മശാലയില് വെച്ച് ഗ്രാമീണരുമായി ഞങ്ങള് നടത്തിയ സംഭാഷണങ്ങളെക്കുറിച്ചാണ് മോഹിത് സൂചിപ്പിച്ചത്. സിദ്ധു മയക്കുമരുന്ന് ഉപയോഗിക്കുന്നവരെ ചിത്രീകരിച്ച അതേ ധര്മ്മശാലയായിരുന്നു അത്. ഖുഡിയാന് ഗുലാബ് സിംഗ് ഗ്രാമത്തില് ഏകദേശം 1,000 കുടുംബങ്ങളുണ്ട്; അവരില് ഭൂരിഭാഗം പേരും കൃഷിയെയോ ദിവസവേതനത്തെയോ ആണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്. ആ ഗ്രാമം നേരിടുന്ന വെല്ലുവിളിയുടെ പ്രതീകമാണ് ആ ധര്മ്മശാല. അതിഥികള്ക്കായി ഉദ്ദേശിച്ചിരുന്ന ആ ഹാളിലെ ജനലുകളിലെ ഇരുമ്പ് ഗ്രില്ലുകള് മയക്കുമരുന്ന് ഉപയോഗിക്കുന്നവര് നീക്കം ചെയ്തതായി പറയപ്പെടുന്നു. അന്ന്, പ്രതികളുടെ കുടുംബാംഗങ്ങള് ഉള്പ്പെടെ 20 ഓളം പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ഞങ്ങളുടെ റിപ്പോര്ട്ടറെ കാണാന് ഒത്തുകൂടിയിരുന്നു. തുടക്കത്തില്, കേസിനെക്കുറിച്ച് എന്തെങ്കിലും പറയാന് ഭൂരിഭാഗം പേര്ക്കും മടിയായിരുന്നു.
ക്രമേണ അവര് മനസ്സ് തുറന്നു. മാധ്യമപ്രവര്ത്തകനായ സിദ്ധുവിനും മറ്റ് അഞ്ച് ഗ്രാമീണര്ക്കുമെതിരെയുള്ള ആത്മഹത്യാ പ്രേരണാ കുറ്റം ഒരു ‘രാഷ്ട്രീയ ഗൂഢാലോചന’യാണെന്ന് ചിലര് വിശേഷിപ്പിച്ചു. ഒരാളൊഴികെ മറ്റാരും ഗൂഢാലോചനയ്ക്ക് പിന്നില് ആരാണെന്ന് വെളിപ്പെടുത്തിയില്ല. മന്ത്രി ഖുഡിയാന് ആണ് ഇതിന് പിന്നിലെന്ന് ഒരു ഗ്രാമവാസി ആരോപിച്ചു. ഗ്രാമത്തിലെ യഥാര്ത്ഥ സ്ഥിതിവിശേഷം സിദ്ധു പുറത്തുകൊണ്ടുവന്നതായി പലരും അഭിപ്രായപ്പെട്ടു. കഴിഞ്ഞ അഞ്ച് വര്ഷത്തിനിടെ 20-25 ഓളം യുവാക്കള് ‘ചിറ്റ’ (മയക്കുമരുന്ന്) അമിതമായി ഉപയോഗിച്ചതിനെത്തുടര്ന്ന് മരിച്ചതായി അവര് പറഞ്ഞു. സ്വന്തം ലഹരി ഉപയോഗത്തിനുള്ള പണം കണ്ടെത്തുന്നതിനായി സുഖ്ജിന്ദര് ‘ചിറ്റ’ വില്പന നടത്തിയിരുന്നതായി കുറഞ്ഞത് അഞ്ച് ഗ്രാമവാസികളെങ്കിലും ആരോപിച്ചു. മരിക്കുന്നതിന് പത്ത് ദിവസം മുമ്പ്, മയക്കുമരുന്ന് വില്പനക്കാരുടെ രണ്ട് സംഘങ്ങള് തമ്മിലുള്ള വഴക്ക് തടയാന് ശ്രമിക്കുന്നതായി കാണിക്കുന്ന ഒരു വീഡിയോയില് (ഇത് ഞങ്ങള് സ്വതന്ത്രമായി പരിശോധിച്ചു) സുഖ്ജിന്ദറിനെ കണ്ടിരുന്നതായി ഗ്രാമവാസികള് ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞു.
ഞങ്ങളുടെ റിപ്പോര്ട്ടര് സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, സുഖ്ജിന്ദറിന്റെ കുടുംബത്തോട് അനുഭാവമുള്ള ഒരു കൂട്ടം ആളുകള് ധര്മ്മശാലയിലെത്തി; മരിച്ചയാളെ ന്യായീകരിക്കുകയും ഗ്രാമത്തില് മയക്കുമരുന്ന് ഉപയോഗം വലിയൊരു പ്രശ്നമല്ലെന്ന് അവകാശപ്പെടുകയും ചെയ്ത അവര് ഗ്രാമവാസികളുമായി തര്ക്കത്തിലേര്പ്പെട്ടു. മന്ത്രിയുടെ വിശ്വസ്തനായ സോണി ഈ തര്ക്കത്തെക്കുറിച്ച് പരാമര്ശിക്കുകയും, അതിന് ‘ദ കളക്റ്റീവ്’ (The Collective) എന്ന സംഘടനയെ കുറ്റപ്പെടുത്താന് ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. സോണിയില് നിന്നുണ്ടായ പരോക്ഷമായ ഭീഷണി ഞങ്ങള് ഗൗരവത്തിലെടുക്കുകയും ആ ഗ്രാമം വിട്ടുപോകാന് തീരുമാനിക്കുകയും ചെയ്തു. മുക്ത്സര് നഗരത്തില് നിന്ന് ഏകദേശം 40 കിലോമീറ്റര് അകലെയാണ് ഖുദിയാന് ഗുലാബ് സിംഗ് ഗ്രാമം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. സീനിയര് സൂപ്രണ്ട് ഓഫ് പോലീസ് (SSP) അഭിമന്യു റാണയെ കാണാനായി ഞങ്ങള് നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. അന്ന് അദ്ദേഹത്തെ കാണാന് സാധിച്ചില്ലെങ്കിലും പിന്നീട് ഫോണിലൂടെ സംസാരിച്ചു.
- മുക്ത്സര് ജില്ലയിലെ കണക്കുകള് കഥ പറയുന്നു
2026-ല് മാത്രം ജില്ലയില് നാര്ക്കോട്ടിക് ഡ്രഗ്സ് ആന്ഡ് സൈക്കോട്രോപിക് സബ്സ്റ്റന്സസ് (NDPS) നിയമപ്രകാരം 1,012 കേസുകള് രജിസ്റ്റര് ചെയ്യുകയും 1,537 പേരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്യുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഇതില് മന്ത്രി ഖുദിയാന്റെ മണ്ഡലത്തില് മാത്രം 264 കേസുകളും 377 അറസ്റ്റുകളും ഉള്പ്പെടുന്നു. ഖുദിയാന് ഗുലാബ് സിംഗ് ഗ്രാമത്തില് മാത്രം ഇത്തരം ആറ് കേസുകളും ഒമ്പത് അറസ്റ്റുകളും രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ‘യുദ്ധ് നാഷിയാന് വിരുദ്ധ്’ (ലഹരിവിരുദ്ധ) ക്യാമ്പെയ്ന് ആരംഭിച്ചതുമുതല് ജില്ലയിലുടനീളം NDPS നിയമപ്രകാരം 1,000-ത്തിലധികം എഫ്ഐആറുകള് രജിസ്റ്റര് ചെയ്യുകയും 3,000-ത്തിലധികം പേരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്യുകയും ചെയ്തതായി എസ്എസ്പി റാണ പിന്നീട് ഫോണിലൂടെ ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞു. ജില്ലയില് ലഹരി ഉപയോഗം കുറഞ്ഞതായി അദ്ദേഹം അവകാശപ്പെട്ടു. പഞ്ചാബ് സര്ക്കാരിന്റെ കണക്കനുസരിച്ച്, സംസ്ഥാനത്തുടനീളം ഈ ക്യാമ്പെയ്നിന്റെ ഭാഗമായി പോലീസ് 77,000-ത്തിലധികം പേരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.
സിദ്ധുവിന്റെ കാര്യത്തില്, സംഭവം നടന്ന് 24 മണിക്കൂറിന് ശേഷമാണ് മരണവിവരം അറിഞ്ഞതെന്നും അതിനുശേഷമാണ് പോലീസിന് നടപടിയെടുക്കാന് കഴിഞ്ഞതെന്നും അദ്ദേഹം അവകാശപ്പെട്ടു. സാഹചര്യത്തെളിവുകളെയും ദൃക്സാക്ഷി മൊഴികളെയും പോലീസ് ആശ്രയിക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ‘അത് (പോസ്റ്റ്മോര്ട്ടം നടത്താതിരുന്നതും കുറ്റകൃത്യം നടന്ന സ്ഥലത്ത് മാറ്റങ്ങള് വരുത്തിയതും) അന്വേഷണത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. സാഹചര്യത്തെളിവുകള്, ദൃക്സാക്ഷി മൊഴികള് എന്നിങ്ങനെ വിവിധതരം തെളിവുകളുണ്ട്. അവയെല്ലാം ഞങ്ങള് പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട്,’ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. മന്ത്രി ഖുദിയാനാകട്ടെ, ഇതിനെല്ലാം സംസ്ഥാനത്തെ രാഷ്ട്രീയ എതിരാളികളെയാണ് കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നത്. തന്റെ പത്രപ്രവര്ത്തന പ്രവര്ത്തനങ്ങള്ക്കെതിരായ ‘രാഷ്ട്രീയ പകപോക്കല്’ എന്നാണ് മാധ്യമപ്രവര്ത്തകനായ സിദ്ധു ഇതിനെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.
ഈ കേസ് കെട്ടിച്ചമച്ചതാണെന്നും അത് റദ്ദാക്കണമെന്നും ആവശ്യപ്പെട്ടുകൊണ്ട് സംസ്ഥാനത്തെ മാധ്യമപ്രവര്ത്തകരുടെ സംഘടനകളും കര്ഷകര്, സര്ക്കാര് ജീവനക്കാര്, വിദ്യാര്ത്ഥികള്, തൊഴില്രഹിതര് എന്നിവരെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന യൂണിയനുകളും സിദ്ധുവിന് പിന്തുണയുമായി രംഗത്തെത്തി. ‘ദി കളക്റ്റീവ്’ (The Collective) അവിടെ സന്ദര്ശിച്ച് ഏതാനും ദിവസങ്ങള്ക്ക് ശേഷമാണ് കേസില് പുതിയൊരു വഴിത്തിരിവുണ്ടായത്. ‘പഞ്ചാബ് ദസ്താവേസ്’ (Punjab Dastavez) എന്ന ഓണ്ലൈന് വാര്ത്താ മാധ്യമത്തിന് നല്കിയ അഭിമുഖത്തില്, എഫ്ഐആര് (FIR) രജിസ്റ്റര് ചെയ്യുന്നതില് തനിക്ക് പങ്കില്ലെന്നും ഖുഡിയാന്റെ നിര്ദ്ദേശപ്രകാരമാണ് അത് ചെയ്തതെന്നും സുഖ്ജിന്ദറിന്റെ പിതാവ് സരബ്ജിത് വെളിപ്പെടുത്തി.
‘ആരാണ് കേസ് ഫയല് ചെയ്തത്?’ എന്ന് മാധ്യമപ്രവര്ത്തകന് രജീന്ദര് സിംഗ് ടാഗര് സരബ്ജിത്തിനോട് ചോദിച്ചു. ‘എനിക്കറിയില്ല. ജതേദാര് [മന്ത്രി] ആണ് അതിനായി [എഫ്ഐആറിനായി] ആളുകളെ അയച്ചത്,’ സരബ്ജിത് മറുപടി നല്കി. ‘അപ്പോള് മന്ത്രിയുടെ ആളുകളാണോ കേസ് രജിസ്റ്റര് ചെയ്യിച്ചത്?’ ടാഗര് വീണ്ടും ചോദിച്ചു. ‘അതെ,’ സരബ്ജിത് മറുപടി നല്കി. കേസിലെ തന്റെ പങ്കിനെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചപ്പോള് മന്ത്രി ‘ദി കളക്റ്റീവി’നോട് പറഞ്ഞത് ഇങ്ങനെയാണ്: ‘എസ്എച്ച്ഒയ്ക്കോ (SHO) ഡിഎസ്പിക്കോ (DSP) ഞാന് ഏതെങ്കിലും തരത്തില് ഫോണ് വിളിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കില് അത് കാണിച്ചുതരിക. (എഫ്ഐആര് രജിസ്റ്റര് ചെയ്ത) അന്ന് ഞാന് ഡല്ഹിയിലായിരുന്നു. കുടുംബമാണ് കേസ് ഫയല് ചെയ്തത്.’ തന്റെ മണ്ഡലത്തിലെ ലഹരിമരുന്ന് ഭീഷണിയെ നിസ്സാരവല്ക്കരിക്കാനും ഖുഡിയാന് ശ്രമിച്ചു.
എഎപി (AAP) നേതാക്കള്ക്കും മുഖ്യമന്ത്രിയുടെ ഓഫീസിനും ഇമെയില് വഴി ചോദ്യങ്ങള് അയച്ചെങ്കിലും മറുപടി ലഭിച്ചില്ല. മറുപടി ലഭിക്കുന്ന മുറയ്ക്ക് ഈ വാര്ത്തയില് അത് ഉള്പ്പെടുത്തുന്നതാണ്. എസ്എസ്പി (SSP) റാണയും കേസില് രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലുകള് ഉണ്ടായിട്ടില്ലെന്ന് വ്യക്തമാക്കി. ‘എഫ്ഐആര് രജിസ്റ്റര് ചെയ്യാന് എനിക്ക് രാഷ്ട്രീയമായ ഒരു ഫോണ് വിളിയും ലഭിച്ചിട്ടില്ല. സുപ്രീം കോടതിയുടെ മാര്ഗ്ഗനിര്ദ്ദേശങ്ങള് കര്ശനമായി പാലിച്ചുകൊണ്ടാണ് കേസ് രജിസ്റ്റര് ചെയ്തത്,’ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ഗുരുതരമായ കുറ്റകൃത്യങ്ങളില് (cognisable offences) കാലതാമസമില്ലാതെ എഫ്ഐആര് രജിസ്റ്റര് ചെയ്യാന് പോലീസിന് ബാധ്യതയുണ്ടെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്ന ‘ലളിത കുമാരി വേഴ്സസ് സ്റ്റേറ്റ് ഓഫ് ഉത്തര്പ്രദേശ്’ കേസിലെ 2013-ലെ സുപ്രധാന വിധി അദ്ദേഹം ഇതിനായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. അതേസമയം, പഞ്ചാബിലെ ‘ചിറ്റ’ (സിന്തറ്റിക് ലഹരിമരുന്ന്) വ്യാപനവും എഎപിയുടെ രാഷ്ട്രീയ പ്രചാരണവും തുടരുന്നു.
